Νόμος & Ηθική, Δημοκρατία
Δημοσιεύτηκε: Τρί Ιουν 29, 2010 9:19 pm
Υπάρχει μια αντίληψη σχετικά με το νόμο, ότι είναι το πιο σπουδαίο στοιχείο του πολιτισμού μας. Αυτό τελικά μάλον αρκεί για να καταλάβει κανείς τι επιπέδου πολιτισμό έχουμε. Εν πάση περιπτώση.
Στην πραγματικότητα τι είναι οι νόμοι; Κανόνες, που ρυθμίζουν κατά κύριο λόγο τα δικαιόματα και τις υποχρεώσεις των πολιτών σε μια κοινωνία. Προορίζονται για ανθρώπους και είναι γραμμένοι επίσης από ανθρώπους.
"Ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό" είπε ο Βουλγαράκης, υπουργός της ΝΔ πριν κάποια χρόνια.
Αν σκεφτούμε όμως, κάτι που στην Ελλάδα είναι νόμιμο αλλού είναι παράνομο. Και το αντίθετο. Αυτό τί σημαίνει; Πως η ίδια πράξη, σε μία στιγμή, σε διαφορετικά μέρη είναι ταυτόχρονα και ηθική και ανήθικη;
Κάτι που στην Ελλάδα του 2010 είναι νόμιμο, σε κάποια άλλη εποχή ήταν παράνομο. Μπορεί να ήταν παράνομο ακόμη και χθες. Αυτό σημαίνει ότι στο ίδιο μέρος, τον ίδιο χρόνο, για τους ίδιους ανθρώπους μια πράξη είναι ηθική και ανήθικη ταυτόχρονα; Μάλον όχι.
Οι νόμοι αφορούν το ισχύον, όχι το σωστό. Το σωστό και το δίκαιο είναι έννοιες υποκειμενικές. Και γι' αυτό ο νόμος είναι αντικειμενικός.
Εκτός όμως από το γεγονός πως ο νόμος γράφεται από ανθρώπους, δηλαδή επιβάλει αντικειμενικά την υποκειμενική αντίληψη κάποιων για το σωστό και το δίκαιο, γράφεται και από συγκεκριμένους ανθρώπους. Με επίσης συγκεκριμένα συμφέροντα.
Όταν η Ρώμη καταλάμβανε ένα χωριό, η πρώτη που συστηματοποίησε το νομικό σύστημα, επέβαλε τους νόμους της, καθώς και τους όρους της. Αυτό δεν σήμαινε πως ήταν σωστοί, αλλά τους επέβαλε με την ισχύ της.
Ένας δικτάτορας επιβάλει στο λαό που εξουσιάζει μια άλλη νομοθεσία. Επίσης αυτή η νομοθεσία δεν είναι απαραίτητα σωστή, όμως επιβάλεται από τον δικτάτορα.
Μια κοινωνία που θέλει να αυτοαποκαλείται πολιτισμένη δεν έχει ανάγκη από κανόνες που την δεσμεύουν, αλλά υποτίθεται είναι σε θέση να κρίνει σε κάθε ξεχωριστή περίπτωση τί είναι δίκαιο και τί άδικο.
Δυστυχώς ακόμα δεν είμαστε σε θέση να ζήσουμε χωρίς νόμους, όχι εξαιτίας της απρόσωπης κοινωνίας, αλλά εξαιτίας του κάθε επόνυμου που "εξεγείρεται" ενάντια στην ιδέα μιας τέτοιας κοινωνίας.
Χρειαζόμαστε λοιπόν νόμους. Ποιός όμως πρέπει να αποφασίζει για τους νόμους; Ποιός τελικά θα αποφασίσει για το ποιός θα αποφασίσει; Επειδή και αυτό είναι υποκειμενικά σωστό παίρνει την πρωτοβουλία το κράτος. Ο απρόσωπος μηχανισμός επιβολής πάνω στην κοινωνία.
Η νομοθεσία όμως δεν είναι ένα διακριτό κομάτι της πραγματικότητας. Έχει όψεις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές.
Το κράτος επίσης δεν είναι απλώς δημοκρατικό. Είναι κάτι παραπάνω.
Είναι καπιταλιστικό.
Αυτό σημαίνει πως οι ούτος ή άλλος υποκειμενικά σωστοί νόμοι πλέον δεν είναι τυχαία υποκειμενικοί, αλλά συγκεκριμένα, προσεχτικά διαλεγμένα.
Η πραγματικότητα είναι πως οι νόμοι υπερασπίζονται το δίκαιο των καπιταλιστών, μεγαλοαστών και γενικά των εχόντων, αφού αυτοί έχουν την εξουσία.
Ας είναι σαφές όμως ότι τα συμφέροντα με απλά λόγια του πλούσιου και του φτωχού είναι διαφορετικά. Αυτό μάλον είναι αρκετά απλό για να σκεφτούμε και κάποιο παράδειγμα.
Ένα ρητό λέει "δημοκρατία είναι 4 λύκοι και ένα πρόβατο που συναποφασίζουν για το τί θα φάνε". Αυτό βέβαια είναι πολύ ιδανικό για τη σημερινή μας κοινωνία που χρειάζεται νόμους.
Στην πραγματικότητα οι λύκοι θα κυνηγήσουν να φάνε τα πρόβατα. Μέχρις ότου τα πρόβατα αποφασίσουν ότι πρέπει να σταματήσουν να βελάζουν και να αντισταθούν. Κι αυτό θα γίνεται μέχρι να μην υπάρχουν πια λύκοι, ή πρόβατα.
Βέβαια στην κοινωνία δεν μπορουν να συμβούν και τα δύο, καθώς μια κοινωνία χωρίς φτωχούς δεν θα μπορούσε να ξεχωρίσει τους πλούσιους. Άρα η σύγκρουση θα γίνεται μέχρι να μην υπάρχουν πλούσιοι και οι φτωχοί να μοιραστούν τον πλούτο τους.
Μέχρι όμως αυτό να γίνει θα περάσει κάποιος καιρός, στον οποίο η βάρβαρη κοινωνία μας θα χρειάζεται νόμους. Και έρχεται πάλι το ερώτημα, ποιός θα αποφασίζει για τους νόμους;
Προφανώς οι πλούσιοι. Οι φτωχοί αυτό που θα κάνουν είναι να καλυτερεύουν τις συνθήκες ζωής τους, παρεμβαίνοντας όσο μπορούν στη νομοθεσία. Βέβαια αυτό μόνο προσορινή και εφήμερη νίκη μπορεί να είναι, αφού όχι μόνο θα συνεχίσουν να αποφασίζουν οι πλούσιοι, μα θα προσπαθήσουν να διαγράψουν και τις κατακτήσεις των φτωχών.
Εμβόλιμο: Η μια τάξη είναι πράγματι πλούσιοι και η άλλη όντως φτωχοί. Αλλά αυτό που τους ξεχωρίζει σε αυτές τις τάξεις δεν είναι ο ελέω θεού πλούτος που έχουν, μα και η θέση τους στην παραγωγή. Έτσι μπορούμε να μιλάμε για ιδιοκτήτες (καπιταλιστές) και εργαζόμενους (προλετάριους).
Ο μόνος τρόπος λοιπόν να ευημερήσουν οι εργαζόμενοι είναι να σταματήσει η ιδιοκτησία, ή αλλιώς να γίνουν όλοι ιδιοκτήτες που στην ουσία είναι το ίδιο πράγμα.
Όταν σταματήσει να υπάρχει ιδιοκτησία δεν θα υπάρχουν και ιδιοκτήτες, κι επομένως ούτε νόμοι που να οφελούν τους πλούσιους και να αδικούν τους φτωχούς. Εξάλου η φτώχεια είναι από μόνη της άδικη για τον φτωχό.
Όλα αυτά αφορούν μια δημοκρατική καπιταλιστική δημοκρατία. Η φύση του καπιταλισμού όμως είναι η επέκταση, γι' αυτό ξεκινά από το κλείσιμο μιας γειτονικής επιχείρησης και κορυφώνεται στον πόλεμο σε μια γειτονική χώρα και στον ιμπεριαλισμό.
Υπάρχει λοιπόν μια αντίφαση. Όταν οι πολλοί είναι φτωχοί και λίγοι οι πλούσιοι η λογική λέει πως σε μια δημοκρατία που μετρά η γνώμη του καθενώς θα παρθούν αποφάσεις υπέρ των φτωχών. Όταν όμως το καπιταλιστικό σύστημα ζυγίζει τις αξίες της δημοκρατίας και της ιδιοκτησίας νικά το δεύτερο, που είναι και ο ορισμός του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.
Επομένως το καθεστώς σε μια καπιταλιστική χώρα γίνεται βαθμιαία όλο και λιγότερο δημοκρατικό. "Παραθυράκια", γραφειοκρατία και καταστολή εμφανίζονται και συμβάλουν ώστε οι αποφάσεις να είναι δημοκρατικές αλλά ταυτόχρονα να συγκρούονται και με τα συμφέροντα των πολλών.
Το θέμα είναι όμως ότι δεν υπάρχει λίγη δημοκρατία και πολύ δημοκρατία. Η δημοκρατία είτε υπάρχει είτε όχι.
«Όταν στη δημοκρατία ο οργανωμένος λαός έχει την υπέρτατη εξουσία, τότε αυτό είναι δημοκρατία. Όταν η υπέρτατη εξουσία βρίσκεται στα χέρια μιας μερίδας του λαού, τότε αυτό λέγεται αριστοκρατία.»
Σαρλ Ντε Μοντεσκιέ
Έχοντας ένα αριστοκρατικό υποκριτικό σύστημα που αυτοαποκαλείται δημοκρατία και βασίζεται σε νόμους τίθεται το εξής ηθικό ερώτημα:
Ο νόμος είναι ηθικός ή όχι; Και τελικά πρέπει να εφαρμοστεί ή όχι; Και παραπέρα, η θέση μας απέναντί του θα είναι σύμφωνη, αδιάφορη ή πολέμια;
Με δεδομένο πάντα ότι όλοι εμείς είμαστε δημοκράτες.
Και αν αποφασίσουμε τελικά ότι συμφωνία ή αδιαφορία από μέρους μας είναι εξίσου υποκριτική με το σύστημα, πώς θα πολεμήσουμε τους ανήθικους νόμους, και παράλληλα θα διατηρήσουμε και την προσωπική μας ηθική που πηγάζει από την υπακοή σε νόμους;
Η απάντηση βρίσκεται στην υποκειμενικότητα. Για όποιον αντιλαμβάνεται ότι τα συμφέροντά του έρχονται σε σύγκρουση με των πλουσίων και κατεπέκταση και οι νόμοι που στηρίζουν τους πλούσιους είναι ανήθικοι, τότε έχει το ηθικό δικαίομα να αντιδράσει.
Διαφορετικά θα σωπάσει.
Η εναντίωση στο νόμο λοιπόν δεν είναι ηθική ή ανήθικη, αλλά δίκαιη ή άδικη. Και αυτό εξαρτάται από το δίκαιο που αντιλαμβάνεται ο καθένας.
Για τους προλετάριους λοιπόν ο αγώνας δεν είναι νόμιμος ή παράνομος, αλλά δίκαιος. Γιατί έτσι υπερασπίζονται το δίκιο τους απέναντι στο δίκαιο των πλουσίων.
Στην πραγματικότητα τι είναι οι νόμοι; Κανόνες, που ρυθμίζουν κατά κύριο λόγο τα δικαιόματα και τις υποχρεώσεις των πολιτών σε μια κοινωνία. Προορίζονται για ανθρώπους και είναι γραμμένοι επίσης από ανθρώπους.
"Ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό" είπε ο Βουλγαράκης, υπουργός της ΝΔ πριν κάποια χρόνια.
Αν σκεφτούμε όμως, κάτι που στην Ελλάδα είναι νόμιμο αλλού είναι παράνομο. Και το αντίθετο. Αυτό τί σημαίνει; Πως η ίδια πράξη, σε μία στιγμή, σε διαφορετικά μέρη είναι ταυτόχρονα και ηθική και ανήθικη;
Κάτι που στην Ελλάδα του 2010 είναι νόμιμο, σε κάποια άλλη εποχή ήταν παράνομο. Μπορεί να ήταν παράνομο ακόμη και χθες. Αυτό σημαίνει ότι στο ίδιο μέρος, τον ίδιο χρόνο, για τους ίδιους ανθρώπους μια πράξη είναι ηθική και ανήθικη ταυτόχρονα; Μάλον όχι.
Οι νόμοι αφορούν το ισχύον, όχι το σωστό. Το σωστό και το δίκαιο είναι έννοιες υποκειμενικές. Και γι' αυτό ο νόμος είναι αντικειμενικός.
Εκτός όμως από το γεγονός πως ο νόμος γράφεται από ανθρώπους, δηλαδή επιβάλει αντικειμενικά την υποκειμενική αντίληψη κάποιων για το σωστό και το δίκαιο, γράφεται και από συγκεκριμένους ανθρώπους. Με επίσης συγκεκριμένα συμφέροντα.
Όταν η Ρώμη καταλάμβανε ένα χωριό, η πρώτη που συστηματοποίησε το νομικό σύστημα, επέβαλε τους νόμους της, καθώς και τους όρους της. Αυτό δεν σήμαινε πως ήταν σωστοί, αλλά τους επέβαλε με την ισχύ της.
Ένας δικτάτορας επιβάλει στο λαό που εξουσιάζει μια άλλη νομοθεσία. Επίσης αυτή η νομοθεσία δεν είναι απαραίτητα σωστή, όμως επιβάλεται από τον δικτάτορα.
Μια κοινωνία που θέλει να αυτοαποκαλείται πολιτισμένη δεν έχει ανάγκη από κανόνες που την δεσμεύουν, αλλά υποτίθεται είναι σε θέση να κρίνει σε κάθε ξεχωριστή περίπτωση τί είναι δίκαιο και τί άδικο.
Δυστυχώς ακόμα δεν είμαστε σε θέση να ζήσουμε χωρίς νόμους, όχι εξαιτίας της απρόσωπης κοινωνίας, αλλά εξαιτίας του κάθε επόνυμου που "εξεγείρεται" ενάντια στην ιδέα μιας τέτοιας κοινωνίας.
Χρειαζόμαστε λοιπόν νόμους. Ποιός όμως πρέπει να αποφασίζει για τους νόμους; Ποιός τελικά θα αποφασίσει για το ποιός θα αποφασίσει; Επειδή και αυτό είναι υποκειμενικά σωστό παίρνει την πρωτοβουλία το κράτος. Ο απρόσωπος μηχανισμός επιβολής πάνω στην κοινωνία.
Η νομοθεσία όμως δεν είναι ένα διακριτό κομάτι της πραγματικότητας. Έχει όψεις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές.
Το κράτος επίσης δεν είναι απλώς δημοκρατικό. Είναι κάτι παραπάνω.
Είναι καπιταλιστικό.
Αυτό σημαίνει πως οι ούτος ή άλλος υποκειμενικά σωστοί νόμοι πλέον δεν είναι τυχαία υποκειμενικοί, αλλά συγκεκριμένα, προσεχτικά διαλεγμένα.
Η πραγματικότητα είναι πως οι νόμοι υπερασπίζονται το δίκαιο των καπιταλιστών, μεγαλοαστών και γενικά των εχόντων, αφού αυτοί έχουν την εξουσία.
Ας είναι σαφές όμως ότι τα συμφέροντα με απλά λόγια του πλούσιου και του φτωχού είναι διαφορετικά. Αυτό μάλον είναι αρκετά απλό για να σκεφτούμε και κάποιο παράδειγμα.
Ένα ρητό λέει "δημοκρατία είναι 4 λύκοι και ένα πρόβατο που συναποφασίζουν για το τί θα φάνε". Αυτό βέβαια είναι πολύ ιδανικό για τη σημερινή μας κοινωνία που χρειάζεται νόμους.
Στην πραγματικότητα οι λύκοι θα κυνηγήσουν να φάνε τα πρόβατα. Μέχρις ότου τα πρόβατα αποφασίσουν ότι πρέπει να σταματήσουν να βελάζουν και να αντισταθούν. Κι αυτό θα γίνεται μέχρι να μην υπάρχουν πια λύκοι, ή πρόβατα.
Βέβαια στην κοινωνία δεν μπορουν να συμβούν και τα δύο, καθώς μια κοινωνία χωρίς φτωχούς δεν θα μπορούσε να ξεχωρίσει τους πλούσιους. Άρα η σύγκρουση θα γίνεται μέχρι να μην υπάρχουν πλούσιοι και οι φτωχοί να μοιραστούν τον πλούτο τους.
Μέχρι όμως αυτό να γίνει θα περάσει κάποιος καιρός, στον οποίο η βάρβαρη κοινωνία μας θα χρειάζεται νόμους. Και έρχεται πάλι το ερώτημα, ποιός θα αποφασίζει για τους νόμους;
Προφανώς οι πλούσιοι. Οι φτωχοί αυτό που θα κάνουν είναι να καλυτερεύουν τις συνθήκες ζωής τους, παρεμβαίνοντας όσο μπορούν στη νομοθεσία. Βέβαια αυτό μόνο προσορινή και εφήμερη νίκη μπορεί να είναι, αφού όχι μόνο θα συνεχίσουν να αποφασίζουν οι πλούσιοι, μα θα προσπαθήσουν να διαγράψουν και τις κατακτήσεις των φτωχών.
Εμβόλιμο: Η μια τάξη είναι πράγματι πλούσιοι και η άλλη όντως φτωχοί. Αλλά αυτό που τους ξεχωρίζει σε αυτές τις τάξεις δεν είναι ο ελέω θεού πλούτος που έχουν, μα και η θέση τους στην παραγωγή. Έτσι μπορούμε να μιλάμε για ιδιοκτήτες (καπιταλιστές) και εργαζόμενους (προλετάριους).
Ο μόνος τρόπος λοιπόν να ευημερήσουν οι εργαζόμενοι είναι να σταματήσει η ιδιοκτησία, ή αλλιώς να γίνουν όλοι ιδιοκτήτες που στην ουσία είναι το ίδιο πράγμα.
Όταν σταματήσει να υπάρχει ιδιοκτησία δεν θα υπάρχουν και ιδιοκτήτες, κι επομένως ούτε νόμοι που να οφελούν τους πλούσιους και να αδικούν τους φτωχούς. Εξάλου η φτώχεια είναι από μόνη της άδικη για τον φτωχό.
Όλα αυτά αφορούν μια δημοκρατική καπιταλιστική δημοκρατία. Η φύση του καπιταλισμού όμως είναι η επέκταση, γι' αυτό ξεκινά από το κλείσιμο μιας γειτονικής επιχείρησης και κορυφώνεται στον πόλεμο σε μια γειτονική χώρα και στον ιμπεριαλισμό.
Υπάρχει λοιπόν μια αντίφαση. Όταν οι πολλοί είναι φτωχοί και λίγοι οι πλούσιοι η λογική λέει πως σε μια δημοκρατία που μετρά η γνώμη του καθενώς θα παρθούν αποφάσεις υπέρ των φτωχών. Όταν όμως το καπιταλιστικό σύστημα ζυγίζει τις αξίες της δημοκρατίας και της ιδιοκτησίας νικά το δεύτερο, που είναι και ο ορισμός του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.
Επομένως το καθεστώς σε μια καπιταλιστική χώρα γίνεται βαθμιαία όλο και λιγότερο δημοκρατικό. "Παραθυράκια", γραφειοκρατία και καταστολή εμφανίζονται και συμβάλουν ώστε οι αποφάσεις να είναι δημοκρατικές αλλά ταυτόχρονα να συγκρούονται και με τα συμφέροντα των πολλών.
Το θέμα είναι όμως ότι δεν υπάρχει λίγη δημοκρατία και πολύ δημοκρατία. Η δημοκρατία είτε υπάρχει είτε όχι.
«Όταν στη δημοκρατία ο οργανωμένος λαός έχει την υπέρτατη εξουσία, τότε αυτό είναι δημοκρατία. Όταν η υπέρτατη εξουσία βρίσκεται στα χέρια μιας μερίδας του λαού, τότε αυτό λέγεται αριστοκρατία.»
Σαρλ Ντε Μοντεσκιέ
Έχοντας ένα αριστοκρατικό υποκριτικό σύστημα που αυτοαποκαλείται δημοκρατία και βασίζεται σε νόμους τίθεται το εξής ηθικό ερώτημα:
Ο νόμος είναι ηθικός ή όχι; Και τελικά πρέπει να εφαρμοστεί ή όχι; Και παραπέρα, η θέση μας απέναντί του θα είναι σύμφωνη, αδιάφορη ή πολέμια;
Με δεδομένο πάντα ότι όλοι εμείς είμαστε δημοκράτες.
Και αν αποφασίσουμε τελικά ότι συμφωνία ή αδιαφορία από μέρους μας είναι εξίσου υποκριτική με το σύστημα, πώς θα πολεμήσουμε τους ανήθικους νόμους, και παράλληλα θα διατηρήσουμε και την προσωπική μας ηθική που πηγάζει από την υπακοή σε νόμους;
Η απάντηση βρίσκεται στην υποκειμενικότητα. Για όποιον αντιλαμβάνεται ότι τα συμφέροντά του έρχονται σε σύγκρουση με των πλουσίων και κατεπέκταση και οι νόμοι που στηρίζουν τους πλούσιους είναι ανήθικοι, τότε έχει το ηθικό δικαίομα να αντιδράσει.
Διαφορετικά θα σωπάσει.
Η εναντίωση στο νόμο λοιπόν δεν είναι ηθική ή ανήθικη, αλλά δίκαιη ή άδικη. Και αυτό εξαρτάται από το δίκαιο που αντιλαμβάνεται ο καθένας.
Για τους προλετάριους λοιπόν ο αγώνας δεν είναι νόμιμος ή παράνομος, αλλά δίκαιος. Γιατί έτσι υπερασπίζονται το δίκιο τους απέναντι στο δίκαιο των πλουσίων.
Το πόσο τέλειο πολίτευμα είχε η αρχαία Αθήνα είναι ένα άλλο μεγάλο θέμα. Ενδεικτικά, πολιτικά δικαιώματα είχαν όσοι ήταν άντρες, από μια ηλικία και πάνω, και που κι οι δύο γονείς τους ήταν επίσης αθηναίοι πολίτες. Με άλλα λόγια, πάνω από τα τρία τέταρτα του πληθυσμού δεν είχαν δυνατότητα να επηρρεάσουν τις εξελίξεις στα πλάισια της δημοκρατίας. Μπορεί για την εποχή εκείνη να ήταν κάτι το ριζοσπαστικό, αλλά δεν είναι και πρόταση για το σήμερα. Κι όσο για το θέμα κλήρωσης, πιστεύω πως δεν είναι απραίτητο να αφεθέι η αντιπροσώπευση τελείωσ στην τύχη. Αρκεί να είναι αιρετοί, με μικρή διάρκεια θητείας και συνεχή έλεγχο από το σύνολο.